O‘ZBEK TILI DARSLIKLARIDA FUNKSIONAL SAVODXONLIKNI RIVOJLANTIRUVCHI TOPSHIRIQLAR: MAZMUN, KOMPETENSIYA VA METODIK YONDASHUV
Keywords:
funksional savodxonlik, o‘zbek tili, ona tili darsligi, o‘quv topshirig‘i, nutqiy kompetensiya, matnni tushunish, tanqidiy fikrlash, darslik tahlili, PISA, metodik yondashuv.Abstract
Ushbu maqolada umumiy o‘rta ta’limning 1–11-sinflarida o‘zbek tili darsliklari orqali o‘quvchilarning funksional savodxonligini rivojlantirish masalasi nazariy-metodik jihatdan yoritiladi. Funksional savodxonlikning matnni tushunish, axborotni izlash va saralash, mazmunni tahlil qilish, dalillarga asoslangan xulosa chiqarish hamda til vositalaridan real kommunikativ vaziyatlarda foydalanish bilan bog‘liq jihatlari ko‘rib chiqiladi. OECDning PISA o‘qish savodxonligi doirasi, darslik topshiriqlarini tahlil qilishga bag‘ishlangan xalqaro tadqiqotlar va O‘zbekiston ta’lim standartlarida belgilangan nutqiy kompetensiya talablari nazariy asos sifatida o‘rganiladi. Adabiyotlar tahlili asosida topshiriqlarni tasniflash mezonlari, sinflar kesimida murakkablikni bosqichma-bosqich oshirish tamoyillari va baholash yo‘nalishlari taklif etiladi. Maqolada 1–11-sinf darsliklarining to‘liq korpusi empirik tahlil qilinmaganligi sababli, darsliklarda muayyan turdagi topshiriqlar qay darajada uchrashi haqida statistik da’volar ilgari surilmaydi.
References
1.OECD. PISA 2022 Assessment and Analytical Framework. Paris: OECD Publishing, 2023. 291 p. DOI: https://doi.org/10.1787/dfe0bf9c-en. Matn ichidagi murojaat: o‘qish savodxonligi doirasi, 272-b.
2.O‘zbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasi. 2017-yil 6-apreldagi 187-son qaror, “Umumiy o‘rta va o‘rta maxsus ta’limning davlat ta’lim standartlarini tasdiqlash to‘g‘risida”. LexUZ. https://lex.uz/uz/acts/-3153714. Izoh: hujjatning amaldagi maqomi va keyingi tahrirlari maqola topshirilishidan oldin rasmiy manbada qayta tekshirilishi lozim.
3.Sultan, S., Rapi, M., Basri, M. B., Mangila, B. B., & Rahmat, W. Texts and Tasks in Indonesian Language Textbooks: Do They Support Indonesian Students in the International Reading Literacy Test? International Journal of Language Education, 2023, 7(3), 563–578. DOI: https://doi.org/10.26858/ijole.v7i3.56017.
4.Vitta, J. P. The Functions and Features of ELT Textbooks and Textbook Analysis: A Concise Review. RELC Journal, 2023, 54(3), 856–863. DOI: https://doi.org/10.1177/00336882211035826.
5.Jeon, J.-H. A Textbook Task Analysis Based on the CEFR Mediation Scale of Basic User. Primary English Education, 2024, 30(1), 91–115. DOI: https://doi.org/10.25231/pee.2024.30.1.91. Izoh: ingliz tili darsliklari bo‘yicha tadqiqot; maqolada qiyosiy metodik manba sifatida ishlatilgan.
6.Snow, C. E. (Chair). Reading for Understanding: Toward an R&D Program in Reading Comprehension. Santa Monica, CA: RAND Corporation, 2002. 184 p. ISBN: 0-8330-3105-8. Ochiq manba: https://www.govinfo.gov/content/pkg/ERIC-ED463559/pdf/ERIC-ED463559.pdf. Matn ichidagi murojaat: o‘qib tushunishning nazariy asoslari, 11–18-b.
7.UNESCO Global Education Monitoring Report. Every Child Should Have a Textbook. UNESCO, 2016. https://www.unesco.org/gem-report/en/publication/every-child-should-have-textbook.
8.Umarov, B. Developing Reading Comprehension Skills: The Role of Textbooks in Successful Learning and Development. Acta NUUz, 2026, 1(1.1), 180–183. DOI: https://doi.org/10.69617/nuuz.v1i1.1.10819.