KORXONALARDA ENERGIYA SAMARADORLIGINI OSHIRISH VA XARAJATLARNI OPTIMALLASHTIRISH: TO‘QIMACHILIK KORXONASI MISOLIDA TEXNIK-IQTISODIY TAHLIL
Keywords:
energiya samaradorligi, energiya auditi, ISO 50001, energiya menejmenti, VFD, siqilgan havo, NPV, IRR, payback period, energiya xarajatlari.Abstract
Mazkur maqolada sanoat korxonalarida energiya samaradorligini oshirish va energiya xarajatlarini optimallashtirishning texnik-iqtisodiy yondashuvi ishlab chiqildi. Tadqiqot obyekti sifatida O‘zbekistondagi o‘rta quvvatli to‘qimachilik korxonasining hisobiy modeli qabul qilindi. Bazaviy holatda korxonaning yillik elektr energiyasi iste’moli 2,40 GWh, yillik ishlab chiqarish hajmi 12 ming tonna va solishtirma energiya sarfi 200 kWh/t deb olindi. Energetik audit natijalariga asoslanib, nasos va ventilyatorlarda chastota o‘zgartirgichlardan foydalanish, siqilgan havo tizimidagi yo‘qotishlarni kamaytirish, yuqori samarali elektr dvigatellarni joriy etish, LED yoritish va energiya menejmenti tizimini tashkil etish bo‘yicha beshta chora-tadbir shakllantirildi. Taklif etilgan tadbirlarning umumiy investitsiya qiymati 1,05 mlrd so‘m, yillik energiya tejalishi 474 MWh yoki 19,75% ni tashkil etdi. 2026-yil uchun amaldagi 1 100 so‘m/kWh elektr energiyasi tarifi asosida yalpi yillik iqtisod 521,4 mln so‘m, qo‘shimcha ekspluatatsion xarajatlarni hisobga olganda sof pul oqimi 501,4 mln so‘m deb baholandi. 18% diskont stavkasi va 5 yillik hisob davrida sof joriy qiymat NPV=518,0 mln so‘m, ichki daromadlilik normasi IRR=38,3%, oddiy qoplanish muddati 2,09 yil va diskontlangan qoplanish muddati 2,87 yil bo‘ldi. Natijalar korxonalarda energiya auditini ISO 50001 tamoyillari, submetering va investitsion tahlil bilan birlashtirish xarajatlarni pasaytirishning samarali mexanizmi ekanini ko‘rsatadi.
References
1.Schulze M., Nehler H., Ottosson M., Thollander P. Energy management in industry – a systematic review of previous findings and an integrative conceptual framework. Journal of Cleaner Production, 2016, 112, 3692–3708. https://doi.org/10.1016/j.jclepro.2015.06.060.
2.Menghi R., Papetti A., Germani M., Marconi M. Energy efficiency of manufacturing systems: A review of energy assessment methods and tools. Journal of Cleaner Production, 2019, 240, 118276. https://doi.org/10.1016/j.jclepro.2019.118276.
3.Hasan A.S.M.M., Trianni A. A Review of Energy Management Assessment Models for Industrial Energy Efficiency. Energies, 2020, 13(21), 5713. https://doi.org/10.3390/en13215713.
4.Pandin M., Sumaedi S., Yaman A., Ayundyahrini M., Supriatna N.K., Hesty N.W. ISO 50001 based energy management system: a bibliometric perspective. International Journal of Energy Sector Management, 2024, 18(6), 1938–1963. https://doi.org/10.1108/IJESM-08-2023-0001.
5.Abdelaziz E.A., Saidur R., Mekhilef S. A review on energy saving strategies in industrial sector. Renewable and Sustainable Energy Reviews, 2011, 15(1), 150–168. https://doi.org/10.1016/j.rser.2010.09.003.
6.Saidur R. A review on electrical motors energy use and energy savings. Renewable and Sustainable Energy Reviews, 2010, 14(3), 877–898. https://doi.org/10.1016/j.rser.2009.10.018.
7.Saidur R., Rahim N.A., Hasanuzzaman M. A review on compressed-air energy use and energy savings. Renewable and Sustainable Energy Reviews, 2010, 14(4), 1135–1153. https://doi.org/10.1016/j.rser.2009.11.013.
8.Saidur R., Mekhilef S., Ali M.B., Safari A., Mohammed H.A. Applications of variable speed drive (VSD) in electrical motors energy savings. Renewable and Sustainable Energy Reviews, 2012, 16(1), 543–550. https://doi.org/10.1016/j.rser.2011.08.020.
9.Trianni A., Cagno E., Accordini D. A review of Energy Efficiency Measures Within Electric Motors Systems. Energy Procedia, 2019, 158, 3346–3351. https://doi.org/10.1016/j.egypro.2019.01.964.
10.Thakare H.R., Patil S.U., Patil S.R. Techno-economic assessment of manufacturing process in small scale industry to evaluate energy saving potential. Materials Today: Proceedings, 2022, 57(5), 2317–2324. https://doi.org/10.1016/j.matpr.2022.01.105.
11.Farhat O., Faraj J., Hachem F., Castelain C., Khaled M.M. A recent review on waste heat recovery methodologies and applications: Comprehensive review, critical analysis and potential recommendations. Cleaner Engineering and Technology, 2022, 6, 100387. https://doi.org/10.1016/j.clet.2021.100387.
12.Nandhini R., Sivaprakash B., Rajamohan N. Waste heat recovery at low temperature from heat pumps, power cycles and integrated systems – Review on system performance and environmental perspectives. Sustainable Energy Technologies and Assessments, 2022, 52, 102214. https://doi.org/10.1016/j.seta.2022.102214.
13.Jovet Y., Lefèvre F., Laurent A., Clausse M. Combined energetic, economic and climate change assessment of heat pumps for industrial waste heat recovery. Applied Energy, 2022, 313, 118854. https://doi.org/10.1016/j.apenergy.2022.118854.
14.Kumar S., Thakur J., Gardumi F. Techno-economic modelling and optimisation of excess heat and cold recovery for industries: A review. Renewable and Sustainable Energy Reviews, 2022, 168, 112811. https://doi.org/10.1016/j.rser.2022.112811.
15.McKane A., Therkelsen P., Scodel A., Rao P., Aghajanzadeh A., Hirzel S., et al. Predicting the quantifiable impacts of ISO 50001 on climate change mitigation. Energy Policy, 2017, 107, 278–288. https://doi.org/10.1016/j.enpol.2017.04.049.
16.ISO 50001:2018. Energy management systems — Requirements with guidance for use. International Organization for Standardization, Geneva, 2018.
17.World Bank. World Bank Contributes to Industrial Energy Efficiency in Uzbekistan. 22 May 2018.
18.O‘zbekiston Respublikasi Energetika vazirligi. 2026-yil 1-iyundan elektr energiyasi va tabiiy gazning yangi tariflari joriy etiladi. 15 may 2026.