SUN’IY INTELLEKT YORDAMIDA KARTA FIRIBGARLIGINI REAL VAQTDA ANIQLASH: MUAMMOLAR VA YECHIMLAR

Authors

  • Tursunov Bobur Ortiqmirzayevich, To'xtamishev Rahimjon Azamat o'g'li O'zbekiston Respublikasi Bank-moliya akademiyasi Author

Keywords:

sun’iy intellekt, mashinali o‘qitish, chuqur o‘qitish, karta firibgarligi, real vaqt tizimlari, anomaliyalarni aniqlash, kiberxavfsizlik, banklar.

Abstract

Ushbu maqolada zamonaviy banklarda bank kartalari orqali amalga oshiriladigan tranzaksiyalarda firibgarlik holatlarini sun’iy intellekt va mashinali o‘qitish usullari yordamida real vaqt rejimida aniqlash muammosi tahlil qilinadi. Raqamli to‘lov tizimlarining jadal rivojlanishi bank kartalari bilan bog‘liq firibgarlik hollarining ham miqdoriy, ham sifat jihatidan murakkablashuviga olib kelmoqda, bu esa an’anaviy qoidaga asoslangan (rule-based) tizimlarning samaradorligini pasaytirmoqda. Maqolada klassik mashinali o‘qitish algoritmlari (logistik regressiya, tasodifiy o‘rmon, gradient busting) va chuqur o‘qitish arxitekturalari (avtoenkoderlar, LSTM/GRU tarmoqlari, graf neyron tarmoqlari) qiyosiy tahlil qilinib, real vaqt sharoitida ma’lumotlar nomutanosibligi, konseptual siljish (concept drift), tushuntirib bo‘ladiganlik (explainability) va infratuzilma cheklovlari kabi asosiy muammolar aniqlangan. Ushbu muammolarni bartaraf etish uchun avtoenkoder va gradient busting algoritmlarini birlashtiruvchi gibrid arxitektura, oqim (streaming) asosidagi ishlov berish tizimi hamda tushuntiriladigan sun’iy intellekt (XAI) vositalaridan foydalanishga asoslangan yechimlar taklif etilgan. Tadqiqot natijalari O‘zbekiston bank tizimida raqamli firibgarlikka qarshi kurashish samaradorligini oshirishga qaratilgan amaliy tavsiyalar ishlab chiqishga xizmat qiladi. 

References

1.Ngai E.W.T., Hu Y., Wong Y.H., Chen Y., Sun X. The application of data mining techniques in financial fraud detection: A classification framework and an academic review of literature // Decision Support Systems. — 2011. — Vol. 50, No. 3. — P. 559–569.

2.Dal Pozzolo A., Boracchi G., Caelen O., Alippi C., Bontempi G. Credit card fraud detection: a realistic modeling and a novel learning strategy // IEEE Transactions on Neural Networks and Learning Systems. — 2018. — Vol. 29, No. 8. — P. 3784–3797.

3.Bahnsen A.C., Aouada D., Stojanovic A., Ottersten B. Feature engineering strategies for credit card fraud detection // Expert Systems with Applications. — 2016. — Vol. 51. — P. 134–142.

4.West J., Bhattacharya M. Intelligent financial fraud detection: A comprehensive review // Computers & Security. — 2016. — Vol. 57. — P. 47–66.

5.Ryman-Tubb N.F., Krause P., Garn W. How Artificial Intelligence and machine learning research impacts payment card fraud detection // Engineering Applications of Artificial Intelligence. — 2018. — Vol. 76. — P. 130–157.

6.Randhawa K., Loo C.K., Seera M., Lim C.P., Nandi A.K. Credit card fraud detection using AdaBoost and majority voting // IEEE Access. — 2018. — Vol. 6. — P. 14277–14284.

7.Jurgovsky J., Granitzer M., Ziegler K., Calabretto S., Portier P.-E., He-Guelton L., Caelen O. Sequence classification for credit-card fraud detection // Expert Systems with Applications. — 2018. — Vol. 100. — P. 234–245.

8.Fiore U., De Santis A., Perla F., Zanetti P., Palmieri F. Using generative adversarial networks for improving classification effectiveness in credit card fraud detection // Information Sciences. — 2019. — Vol. 479. — P. 448–455.

9.Roy A., Sun J., Mahoney R., Alonzi L., Adams S., Beling P. Deep learning detecting fraud in credit card transactions // Systems and Information Engineering Design Symposium (SIEDS). — IEEE, 2018. — P. 129–134.

10.Zhang G., Li Z., Huang J., Wu J., Zhou C., Yang J., Gao J. eFraudCom: An E-commerce Fraud Detection System via Competitive Graph Neural Networks // ACM Transactions on Information Systems. — 2022. — Vol. 40, No. 3. — P. 1–29.

11.Chandola V., Banerjee A., Kumar V. Anomaly detection: A survey // ACM Computing Surveys. — 2009. — Vol. 41, No. 3. — P. 1–58.

12.Carcillo F., Le Borgne Y.-A., Caelen O., Kessaci Y., Oblé F., Bontempi G. Combining unsupervised and supervised learning in credit card fraud detection // Information Sciences. — 2021. — Vol. 557. — P. 317–331.

13.Lundberg S.M., Lee S.-I. A unified approach to interpreting model predictions // Advances in Neural Information Processing Systems (NeurIPS). — 2017. — Vol. 30. — P. 4765–4774.

14.Bifet A., Gavaldà R. Learning from time-changing data with adaptive windowing // Proceedings of the SIAM International Conference on Data Mining. — 2007. — P. 443–448.

15.O‘zbеkiston Rеspublikasining «To‘lov tizimlari va to‘lov xizmatlari to‘g‘risida»gi Qonuni // Qonun hujjatlari ma’lumotlari milliy bazasi, 2019 yil.

16.O‘zbеkiston Rеspublikasi Markaziy banki. Bank tizimida axborot xavfsizligini ta’minlash bo‘yicha mе’yoriy hujjatlar to‘plami.

17.Yang Q., Liu Y., Chen T., Tong Y. Federated machine learning: Concept and applications // ACM Transactions on Intelligent Systems and Technology. — 2019. — Vol. 10, No. 2. — P. 1–19.

18.Abdullaеv Sh.M. va boshq. Bank tizimida kibеrxavfsizlik va firibgarlikka qarshi kurashning zamonaviy usullari: muammo va еchimlar. — Toshkеnt: TDIU, 2024.

Downloads

Published

2026-09-13