SHAHAR KO‘CHA VA YO‘LLARIDA YOMG‘IR SUVLARINI OQIZISH TIZIMINING GIDROLOGIK VA GIDRAVLIK HISOBLASH USULLARINING ZAMONAVIY HOLATI VA ULARNI TAKOMILLASHTIRISH ISTIQBOLLARI

Authors

  • Toshtemirova Durdona Alisher qizi Toshkent arxitektura-qurilish universiteti Author

Keywords:

shahar drenaji, yomg‘ir suvlari, urban gidrologiya, Rational usuli, Manning tenglamasi, SWMM, HEC-HMS, GIS.

Abstract

Shaharlarning jadal urbanizatsiyasi, suv o‘tkazmaydigan qoplamalar ulushining ortishi va ekstremal yog‘ingarchiliklar xavfining kuchayishi yomg‘ir suvlarini oqizish tizimlarini loyihalash yondashuvlarini qayta ko‘rib chiqishni talab etmoqda. Maqolaning maqsadi shahar ko‘cha va yo‘llarida yomg‘ir suvlari oqimini hisoblashda qo‘llaniladigan gidrologik va gidravlik usullarni tizimli qiyoslash hamda ularni Toshkent sharoitida qo‘llash uchun yagona metodik ketma-ketlikni taklif etishdan iborat. Tadqiqot adabiyotlar tahlili, qiyosiy-tizimli yondashuv va me’yoriy hujjatlarni tahlil qilish asosida bajarildi. Rational, SCS-CN, SWMM, HEC-HMS, Manning va Darcy–Weisbach yondashuvlarining vazifalari, afzalliklari va cheklovlari baholandi. Shuningdek, SuDS, LID va WSUD konsepsiyalarining urban drenajga integratsiyasi ko‘rib chiqildi. Tahlil natijasida Rational usulini kichik va o‘rta suv yig‘ilish havzalarida dastlabki maksimal oqim sarfini baholash, Manning tenglamasini erkin oqimli drenaj quvurlarining boshlang‘ich gidravlik parametrlarini tanlash, SWMM yoki HEC-HMSni esa murakkab tizimlarni ssenariyli tekshirish uchun qo‘llashdan iborat ketma-ketlik taklif qilindi. Ushbu yondashuv Toshkent sharoitida GIS, mahalliy yog‘ingarchilik ma’lumotlari va raqamli modellashtirishni birlashtirish imkonini beradi. Maqolaning ilmiy-amaliy qiymati usullarni alohida emas, balki loyiha bosqichlari bo‘yicha yagona metodik tizimga birlashtirish taklifida namoyon bo‘ladi. Yondashuv keyingi bosqichda mahalliy kuzatuv ma’lumotlari bilan kalibrlanishi lozim.

References

1.Fletcher T. D., Andrieu H., Hamel P. Understanding, management and modelling of urban hydrology and its consequences for receiving waters: A state of the art // Advances in Water Resources. 2013. Vol. 51. P. 261–279. DOI: 10.1016/j.advwatres.2012.09.001.

2.Intergovernmental Panel on Climate Change. Climate Change 2022: Impacts, Adaptation and Vulnerability. Cambridge: Cambridge University Press, 2022. DOI: 10.1017/9781009325844.

3.Tashkent City Administration. Official information: On 10 May 2026, heavy rainfall caused water accumulation at 23 locations in eight districts of Tashkent. 12 May 2026.

4.Chow V. T., Maidment D. R., Mays L. W. Applied Hydrology. New York: McGraw-Hill, 1988. 572 p.

5.Akan A. O., Houghtalen R. J. Urban Hydrology, Hydraulics, and Stormwater Quality. Hoboken: John Wiley & Sons, 2003.

6.Rossman L. A., Simon M. Storm Water Management Model User’s Manual, Version 5.2. EPA/600/R-22/030. Cincinnati: U.S. Environmental Protection Agency, 2022.

7.U.S. Army Corps of Engineers, Hydrologic Engineering Center. HEC-HMS Technical Reference Manual. Davis, CA: USACE-HEC, 2023.

8.Federal Highway Administration. Urban Drainage Design Manual. Hydraulic Engineering Circular No. 22. 4th ed. Washington, DC: U.S. Department of Transportation, 2024. FHWA-HIF-24-006.

9.O‘zbekiston Respublikasi Qurilish vazirligi. QMQ 2.04.03-19 “Kanalizatsiya. Tashqi tarmoqlar va inshootlar”. Toshkent, 2019; amaldagi o‘zgartirishlar bilan.

10.Guo J. C. Y. Urban Hydrology and Hydraulic Design. Highlands Ranch, CO: Water Resources Publications, 2006.

11.Butler D., Davies J. W. Urban Drainage. 4th ed. Boca Raton: CRC Press, 2018.

12.U.S. Department of Agriculture, Soil Conservation Service. Urban Hydrology for Small Watersheds. Technical Release 55 (TR-55). Washington, D.C.: USDA Soil Conservation Service, 1986.

13.Woods Ballard B., Wilson S., Udale-Clarke H., Illman S., Scott T., Ashley R., Kellagher R. The SuDS Manual (C753). London: CIRIA, 2015. 964 p.

14.Ahiablame L. M., Engel B. A., Chaubey I. Effectiveness of Low Impact Development Practices: Literature Review and Suggestions for Future Research // Water, Air, & Soil Pollution. 2012. Vol. 223. No. 7. P. 4253–4273. DOI: 10.1007/s11270-012-1189-2.

15.Fletcher T. D., Shuster W., Hunt W. F., Ashley R., Butler D., Arthur S., Trowsdale S., Barraud S., Semadeni-Davies A., Bertrand-Krajewski J.-L., Mikkelsen P. S., Rivard G., Uhl M., Dagenais D., Viklander M. SUDS, LID, BMPs, WSUD and more – The evolution and application of terminology surrounding urban drainage // Urban Water Journal. 2015. Vol. 12. No. 7. P. 525–542. DOI: 10.1080/1573062X.2014.916314.

Downloads

Published

2026-08-15