«QUTADG‘U BILIG» DOSTONIDA MA’RIFIY-TA’LIMIY G‘OYALARNING BADIIY IFODASI
Keywords:
Yusuf Xos Hojib, «Qutadg‘u bilig», ma’rifat, ta’lim-tarbiya, axloq, bilim, aql, adolat, didaktik doston, ramziy obraz, turkiy adabiyot, ma’naviy kamolot.Abstract
Maqolada Yusuf Xos Hojibning XI asr turkiy adabiyoti va tafakkuri tarixida muhim o‘rin tutgan «Qutadg‘u bilig» dostonidagi ma’rifiy-ta’limiy qarashlar badiiy matn, obrazlar tizimi va didaktik bayon xususiyatlari bilan uzviy aloqada o‘rganiladi. Tadqiqotning asosiy e’tibori bilim va aqlning inson kamolotidagi vazifasi, axloqiy tarbiya, til va nutq mas’uliyati, adolat hamda jamiyat oldidagi burch g‘oyalarining qanday ifodalanishiga qaratiladi. Maqolada tarixiy-adabiy kontekstni hisobga oluvchi tavsifiy, matniy-tahliliy va qiyosiy yondashuvlardan foydalaniladi. Asarning markaziy ramziy obrazlari va ular o‘rtasidagi suhbatlar ma’rifiy fikrni yetkazuvchi badiiy mexanizm sifatida talqin qilinadi. Tahlil natijasida «Qutadg‘u bilig»dagi ta’limiy mazmun alohida nasihatlar yig‘indisi bo‘lib qolmasdan, obraz, dialog, qarama-qarshi tushunchalar va hikmatli ifoda orqali yaxlit g‘oyaviy-estetik tizim hosil qilishi asoslanadi. Maqola dostonning ma’rifiy merosini bugungi ta’lim-tarbiya masalalari bilan bog‘lash imkoniyatlarini ham ko‘rsatadi; bunda tarixiy matnni zamonaviy tushunchalar bilan aynanlashtirmaslik, balki uning davriy xususiyatlarini saqlagan holda talqin etish zarurligi ta’kidlanadi.
References
1. Arat, R. R. (haz.). Kutadgu Bilig I: Metin. Ankara: Türk Dil Kurumu Yayınları, 1947.
2. Arat, R. R. (çev.). Kutadgu Bilig II: Çeviri. Ankara: Türk Tarih Kurumu Basımevi, 1959. (Keyingi nashrlari ham mavjud.)
3. Dankoff, R. Wisdom of Royal Glory (Kutadgu Bilig): A Turko-Islamic Mirror for Princes. Chicago; London: The University of Chicago Press, 1983.
4. Kaya, U. “Kutadgu Bilig ve Yusuf Has Hacib’in Eğitimle İlgili Görüşleri.” Düzce Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi, 2017, 1(1).
5. To‘xliyev, B. Yusuf Xos Hojib va turkiy xalqlar folklori. Toshkent: Bayoz, 2013.
6. Yusuf Xos Hojib. Qutadg‘u bilig (hozirgi o‘zbek tilida). So‘zboshi muallifi B. To‘xliyev. Toshkent: Cho‘lpon, 2007.
7. “Kutadgu Bilig.” Türk Edebiyatı Eserler Sözlüğü. Ahmet Yesevi Üniversitesi. Elektron ilmiy ma’lumotnoma.